door Floris Roggekamp
Werkstudent, student Staats- en bestuursrecht & Encyclopedie en Filosofie van het Recht (Leiden)
"Zorgverleners in de wijkverpleging benoemen dat hun administratieve tijd bijna een derde (29%) minder kan worden, wanneer de huidige tijd die besteed wordt aan administratie wordt vergeleken met de gewenste situatie", zo concludeerde adviesbureau Berenschot in het rapport Veldbevraging administratieve lasten (2025). Administratie kan volgens de door Berenschot ondervraagde zorgprofessionals bijdragen aan de kwaliteit van zorg, maar kost hen ook tijd en wordt in de huidige vorm niet altijd als zinvol ervaren. Het is ook de vraag of administratieve regels en registraties daadwerkelijk kunnen vastleggen wat in een concrete situatie goede zorg is. De vraag die hier rijst, heeft te maken met de discussie over de ‘papieren’ en ‘echte’ werkelijkheid, te weten: hoe verhouden administratieve regels zich tot het zelfstandige oordeelsvermogen van zorgmedewerkers bij het bepalen van goede zorg?
Goede zorg vraagt om een afweging tussen verschillende waarden, zoals veiligheid, autonomie, persoonlijke aandacht, gelijke toegang en doelmatigheid. Deze waarden kunnen met elkaar in conflict komen, zonder dat een van deze waarden daarmee onredelijk of onbelangrijk is geworden. Een administratieve regeling, zoals een protocol, richtlijn of planning, kan een bepaalde afweging tussen deze waarden vastleggen, zonder daarmee het waardenconflict definitief op te lossen.
Volgens de liberale filosoof Isaiah Berlin (1909-1997) ontstaat hier een probleem: een volledige, harmonieuze vereniging van conflicterende waarden is namelijk volgens hem helemaal niet mogelijk. Zo stelde hij in zijn befaamde essay Two Concepts of Liberty (1959) "That we cannot have everything is a necessary, not a contingent, truth." Deze onmogelijkheid komt volgens hem niet voort uit een gebrek aan kennis of een gebrekkige organisatie, maar uit de aard van het mens-zijn. Tegelijkertijd gaat het rationalistisch denken uit van de veronderstelling dat alle waarden uiteindelijk wel degelijk zouden kunnen worden verenigd, en dat de ordening die uit dit denken ontstaat ook de ‘juiste’ zou zijn. Een urenplanning kan daarmee de indruk wekken dat de verschillende waarden op een rechtvaardige manier zijn afgewogen. Wat feitelijk een normatieve keuze is, verschijnt op deze manier voor de cliënt en zorgmedewerker dan als een neutraal, vaststaand gegeven.
Waar een protocol vanuit Berlin bezien de ontrechte indruk van een harmonieuze afweging kan bieden, kan een protocol volgens de liberaal-conservatief Michael Oakeshott (1901-1990) ook een schijn van zekerheid over goede zorg bieden. Oakeshott was een Britse (rechts)filosoof die onder andere geïnteresseerd was in het spanningsveld tussen rationele ordeningen, zoals wetten en beleid, en praktische ervaringen die ieder mens in zijn leven opdoet. Dit spanningsveld ligt ook onder de vraag wat goede zorg bepaalt.
Wanneer verleende zorg voldoet aan de (rationele) administratieve regels en registraties, wordt deze namelijk soms gelijkgesteld aan goede zorg. Bij deze gevolgtrekking wordt echter voorbijgegaan aan het onderscheid dat Oakeshott in zijn werk Rationalism in Politics (1962) maakte tussen technische en praktische kennis. Waar technische kennis in regels of handleidingen kan worden vastgelegd, bestaat praktische kennis juist in het handelen en de ervaring die in concrete situaties wordt opgedaan. Beide vormen van kennis zijn volgens Oakeshott noodzakelijk en kunnen elkaar niet vervangen.
De argumenten van Berlin en Oakeshott laten daarmee twee beperkingen van het gebruik van administratieve regels en protocollen zien: protocollen kunnen vanwege hun ordende en ‘neutrale’ functie de schijn van volledigheid en zekerheid wekken. De thuiszorg vraagt echter ruimte voor de ervaring en het oordeel van de zorgmedewerkers bij de toepassing van de administratieve regels. Dat oordeel verschilt per individueel geval en per unieke omstandigheid, waardoor het vaststaande karakter van protocollen daarin tekort kan schieten.
De grenzen (en daarmee beperkingen) van de theoretische benadering voor de praktijk zijn ook terug te zien in conclusies van rapporten over de zorgpraktijk. Zo concludeerde de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving in het rapport Blijk van vertrouwen (2019) dat de administratieve verantwoording zich slechts op een beperkt aantal waarden richt, zoals rechtmatigheid of veiligheid: "[...] door te vragen of de administratie op orde is en of de zorg conform protocol geleverd is."
Het voorgaande wil niet zeggen dat protocollen geen onderdeel zouden uitmaken van goede zorg. Het wil slechts aangeven dat goede zorg niet eindigt bij of gegarandeerd is door het gebruik van protocollen. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd beaamt eveneens dat professionals niet alleen moeten handelen naar de richtlijnen en protocollen, maar ook op een manier die aansluit bij de individuele zorgvraag van een cliënt.
De vraag blijft echter hoe de noodzakelijke ruimte voor een individueel professioneel oordeel zich verhoudt tot de gebondenheid aan regels. Een vergelijkbare spanning beschreef rechtsfilosoof Paul Scholten (1875-1946) ten aanzien van het proces van rechtsvinding en de rol van de rechter in zijn Handleiding tot de beoefening van het Nederlandsch Burgerlijk Recht (1931). Hoewel zijn onderzoek aldus zag op de rechtspraktijk en rechtvaardigheid, is een soortgelijke verhouding ook in de zorg aanwezig. Het recht verlangt volgens Scholten namelijk een rationele verantwoording, maar vereist ook een beoordeling van wat in het concrete geval ‘juist’ behoort te zijn. Een kanttekening hierbij is dat de beoordelingsvrijheid van de rechter niet onbeperkt is. Zo moet een rechter ruimte hebben voor een eigen oordeel, maar moet hij dit oordeel wel kunnen motiveren aan de hand van het rechtssysteem.
Hoewel een zorgmedewerker geen rechter is, kan een vergelijkbare verhouding tussen protocollen en zelfstandige beoordeling in het individuele geval gelden. Goede zorg is vanuit deze gedachte niet uitsluitend het resultaat van het volgen van een protocol, maar ook niet enkel afhankelijk van de intuïtie van de zorgverlener. Zorgprotocollen behoren richting te geven en het subjectieve handelen te begrenzen, terwijl zorgmedewerkers tegelijkertijd binnen die regels zelfstandig moeten kunnen oordelen en hun keuzes moeten kunnen verantwoorden.
Administratieve regels zijn, kortom, niet voldoende om vast te stellen of in een individueel geval goede zorg is verleend. Daarbij moeten de grenzen van deze administratieve regels en protocollen worden erkend: zij kunnen waardenconflicten niet definitief oplossen en praktische kennis blijft noodzakelijk voor de toepassing van de regels in concrete zorgsituaties. Het zelfstandige oordeel is een noodzakelijke aanvulling op de regels, waarbij de medewerker zijn afweging binnen de bestaande regels moet kunnen verantwoorden.
De TeldersStichting floreert mede dankzij haar betrokken abonnees, donateurs en gulle gevers.
Meld je aan en blijf op de hoogte.
Mauritskade 21
2514 DH Den Haag
+31 (0) 70 3631948
info@teldersstichting.nl
www.teldersstichting.nl