PJ Oud

Pieter Oud: een strijdbaar democraat met grote geldingsdrang

door Pieter de Jonge

Wiegel, Bolkestein, Rutte; je hoeft geen VVD-lid te zijn om hen te kennen. De naam van hun voorganger Pieter Oud (1886-1968), van 1948 tot 1963 politiek leider én partijvoorzitter, zal minder gauw een belletje doen rinkelen. Misschien bij geschiedenis- of rechtenstudenten die zijn Staatkundige Vormgeving in Nederland 1840-1940 als handboek hadden.

In 1917 betrad hij de Nederlandse politiek en verliet die pas in 1963. Hij was Kamerlid, minister van Financiën en burgemeester van Rotterdam. Daarnaast schreef hij over parlementaire geschiedenis.

Boris van Haastrecht promoveerde op zijn leven. In Strijdbaar Democraat. Biografie van P.J. Oud belicht hij zowel Ouds politieke loopbaan als zijn privéleven.

Jeugd en studie

Oud groeide op in Purmerend. Zijn vader stimuleerde zijn zonen om door te leren. Al had diens dominante karakter bijna de studie van zijn oudste zoon verpest. Om rechten te studeren was gymnasium nodig. Na voltooiing van zijn vijfjarige hbs wilde Oud twee jaar lang alsnog klassieke talen leren. Zijn vader schakelde hem echter zo vaak in voor de zaak, dat het van leren niet kwam. Hierop besloot Oud een leer-werktraject te volgen bij een belastingontvanger en notaris.

Van Haastrecht benadrukt dat Oud een sterke geldingsdrang had. Hij wilde vooruit in het leven en hij wilde aantonen dat hij de beste was. Bij tegenwerking toonde hij juist meer volharding.

Vrijzinnig, niet liberaal

Politiek kreeg hij van jongs af aan mee. Zo was zijn vader raadslid voor de Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB, 1901-1946). Daarnaast waren veel van zijn klasgenoten op de hbs in Amsterdam politiek bewust. De sympathie lag bij hen wat voor de oorlog ‘links’ heette: seculiere partijen, zoals liberalen en socialisten, tegenover ‘rechtse’ partijen die protestants of katholiek waren.

Oud werd tijdens een overgangsperiode in de Nederlandse politiek net als zijn vader actief in de VDB. Na invoering van het algemeen kiesrecht en de evenredige vertegenwoordiging in 1917 maakte de negentiende eeuw geleidelijk plaats voor de twintigste. Daar hoorde ook partijvorming en ‘propaganda’ (zoals campagnevoeren toen werd genoemd) bij.

Voor de liberalen betekende evenredige vertegenwoordiging ook dat de onderlinge verschillen zichtbaarder werden. De vooruitstrevende VDB hoopte een coalitie te kunnen vormen met de socialisten en vooruitstrevende katholieken. Behoudende liberalen gaven daarentegen de voorkeur aan een samenwerking met de confessionele partijen (ARP, CHU, katholieken).

Oud werd bestuurslid van de VDB, redacteur van het partijblad en in 1917 Kamerlid. Zijn publieke optredens werden opgetekend in kranten. In combinatie met zijn artikelen, pamfletten en bijdragen in Kamerdebatten leverde dat Van Haastrecht veel bronnenmateriaal op over Ouds opvattingen. 

Hieruit bleek dat Oud onderscheid maakte tussen ‘vrijzinnig’ en ‘liberaal’. De liberalen waren eigenlijk maar ‘conservatieven’. Oud deelde ook socialisten in tussen ‘parlementairen’ en ‘revolutionairen’ en katholieken tussen ‘progressieven’ en ‘conservatieven’. Blijkbaar nam Oud aan dat protestanten die voor ARP of CHU kozen, bij voorbaat conservatief waren.1

In het interbellum had de VDB telkens 5-7 Kamerzetels (De Tweede Kamer had er toen 100). Aangezien de premiers op dat moment confessioneel waren, veroordeelde de VDB zichzelf tot de oppositie.

Minister van Financiën onder Colijn

Bij de verkiezingen van 1933 behaalden de confessionele partijen voldoende zetels om zonder andere partijen te regeren. Vanwege de recessie en de internationale spanningen werd echter besloten een regering met een brede basis te vormen. De socialisten werden gewantrouwd,  dus werden het de liberale partijen VDB en de Liberale Staatspartij (LSP).

Het ministerie van Financiën werd door premier Hendrik Colijn uit berekening aan de liberalen gegund. Seculiere oppositiepartijen zouden harde maatregelen eerder aanvaarden als die door een seculiere minister werden genomen. Aangezien VDB-leider Henri Marchant onderwijswethouder was geweest in Den Haag, lag het ministerie van Onderwijs voor hem meer voor de hand. Zodoende werd Oud, na Marchant de belangrijkste man van de VDB-fractie, minister van Financiën.

In tegenstelling tot Marchant ontpopte Oud zich tot een bekwaam bestuurder en werd zo Colijns rechterhand binnen de regering, alsook medeverantwoordelijk voor het later als omstreden beschouwde financiële beleid.

Van Haastrecht wijst erop dat in de jaren dertig Colijn brede steun genoot. Dat te lang werd vastgehouden aan bestaand beleid, kwam deels door de homogene samenstelling van het kabinet, maar ook door iets anders. Voor de oorlog waren politici, én medewerkers op Financiën, overwegend juristen. Pas na de oorlog kregen economen een grotere rol. Nieuwe economische inzichten, van bijvoorbeeld Keynes, vonden daardoor moeilijk ingang.

Toch probeerde de regering-Colijn uiteindelijk de economische crisis met maatregelen te bestrijden, ook al stond dit op gespannen voet met het principe dat de overheid zich niet met de economie moest bemoeien. 

Burgemeester van Rotterdam, 1938-1952

Na 1937 werd Oud niet opnieuw minister. Het besturen was hem bevallen en hij werd burgemeester van Rotterdam. Zo ging Oud van een homogeen confessioneel-liberaal kabinet naar een gemeente waar de gemeenteraad gedomineerd werd door socialisten. Toch werd Oud in Rotterdam snel geaccepteerd als iemand die boven de partijen stond. Al benadrukt zijn biograaf dat Oud contact hield met zijn partij en een terugkeer naar de landelijke politiek niet uitsloot.

In juli 1941 kwam het tot aanvaringen tussen Oud en de leider van de Rotterdamse NSB. Het optreden van de NSB-leider ging ook de Duitsers te ver, maar zij en Oud concludeerden dat de laatste onhoudbaar was geworden als burgemeester.

Oud was niet actief in het verzet. Als oud-burgemeester viel hij te veel in het oog om niet in de gaten gehouden te worden. Hij besteedde zijn ledige jaren met het schrijven van parlementaire en staatsrechtelijke geschiedenis. Door deze werken werd hij ook om zijn academische talenten erkend. Na de bevrijding werd hij opnieuw burgemeester.

Oprichting PvdA en VVD

In 1946 gingen de SDAP, de VDB en de links-protestantse CDU op in de Partij van de Arbeid (PvdA). Oud was niet enthousiast over de fusie en sloot zich vooral uit solidariteit met zijn partijgenoten bij de PvdA aan. Al snel merkte hij dat de PvdA het economische beleid van Colijn hekelde, terwijl hij daar zelf nog steeds achter stond. Bovendien bleek er binnen de PvdA voor hem geen rol te zijn weggelegd.

Eveneens in 1946 was de Liberale Staatspartij door zakenman Dirk Stikker omgevormd tot Partij van de Vrijheid (PvdV). In plaats van direct over te stappen, richtte Oud in 1947 het ‘Comité-Oud’ op. Indien die fuseerde met de PvdV, stond Oud sterker binnen de nieuwe partij dan als individueel lid. Het hielp dat Oud vanwege zijn jarenlange ervaring door Stikker als een aanwinst werd beschouwd.

Oud werd lijsttrekker en vervolgens fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Nadat Stikker minister van Buitenlandse zaken werd in de regering van Willem Drees werd Oud ook partijvoorzitter. Van Haastrecht publiceerde in 2023 met Gerrit Voerman een boek over Oud, Stikker en de oprichting van de VVD. Hierin valt ook te lezen hoe de verhouding tussen de twee partijstichters tussen 1948 en 1951 verslechterde. Stikker verliet de politiek in 1952. Oud bleef tot 1963 alleenheerser.

VVD tegenover PvdA

In 1952 koos Oud voor de oppositie. Eind 1958 viel het laatste kabinet-Drees, waarna Oud de PvdA direct uitsloot als coalitiepartner. Vanaf 1959 regeerde de VVD daarom samen met de christen-democratische partijen, een combinatie die later vaker zou terugkeren. Ondanks die verstrekkende gevolgen voor de VVD, komen Ouds beweegredenen voor die herpositionering weinig aan bod. Het hoofdstuk over 1948-1952 gaat vooral over de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog en de verwijdering tussen Oud en Stikker. 

Wat zegt een naam?

Recente biografieën over Hans Wiegel en Frits Bolkestein werden geschreven door journalisten tegen de pensioenleeftijd, deze biografie door een beginnende onderzoeker. Al op de eerste pagina valt een verschil op. Waar je de gangbare naam of een korte toelichting op een afwijkende naamkeuze zou verwachten, gebruikt Van Haastrecht zonder uitleg ‘Piet’. De lezer moet de eerste voetnoot lezen om te leren dat dit zijn roepnaam was voor familie en vrienden.

Gender

De academische insteek blijkt ook uit aandacht voor een hedendaags academisch thema: gender. De VDB werd deels opgericht omdat zij voorstander was van vrouwenkiesrecht. Dit werd ingevoerd in 1919. Pijnlijk voor de VDB was dat het niet lukte om in 1918 Aletta Jacobs als eerste VDB-Kamerlid verkozen te krijgen.2

De jonge Oud ging nog een stap verder en werd lid van de Mannenbond voor Vrouwenkiesrecht. Tegelijk zou zijn eigen huwelijk klassiek en traditioneel blijken. Hij had een publieke carrière buitenshuis, echtgenote Jo had nooit een baan. Bij zijn promotieplechtigheid wees Van Haastrecht erop dat een andere rolverdeling voor de oorlog onhaalbaar was geweest voor iemand die een hoog politiek ambt ambieerde.

Biografie

Dit boek is een biografie, met alle voor- en nadelen. Het leven van Oud en de samenleving waarin hij leefde wordt beschreven, maar daar blijft het vaak ook bij. Bij de bespreking van Ouds voorlogse loopbaan komt ook de VDB aan bod, maar de LSP krijgt verder geen aandacht. Hoe het de VVD na Oud verging, blijft eveneens buiten beeld. Aangezien Oud voor hedendaagse lezers een onbekende is, uit een compleet andere tijd en samenleving, was deze levensbeschrijving geen eenvoudige opgave. Door de academische insteek is het boek geschikter voor liefhebbers dan voor het brede publiek. Toch slaagt Van Haastrecht erin begrijpelijk te schrijven. En lezers die actuele politiek volgen, zullen meer dan eens denken ‘toen al?’

Deze boekbespreking verscheen eerder op Historiek.net.

[1] Tijdens het interbellum voerden de gereformeerde ARP en de Nederlandse-hervormde CHU inderdaad een conservatieve en economisch klassiek-liberale koers. Progressieve protestanten stemden in de praktijk liberaal of socialistisch. Het werk van de Duitse theoloog Karl Barth werd zelfs beschouwd als aanmoediging om socialistisch te zijn.

[2] Dat jaar werd Suze Groeneweg (SDAP) wel het eerste vrouwelijke Kamerlid.

Prof.mr. B.M. TeldersStichting

De TeldersStichting floreert mede dankzij haar betrokken abonnees, donateurs en gulle gevers. 

Aanmelden voor TeldersAlert

Meld je aan en blijf op de hoogte.