Is 'respect' ouderwets?

door Marc Ernst
Algemeen directeur TeldersStichting

‘Respect’ is misschien ouderwets geworden als begrip, maar tegelijk blijft het een van de belangrijkste voorwaarden voor prettig samenleven. Juist daarom valt het zo op wanneer het lijkt te verdwijnen uit het dagelijks leven: de bladblazer op zondagochtend, een auto die “even” zo wordt neergezet dat anderen er niet langs kunnen, een winkelkarretje midden in een gangpad, luid telefoneren op speaker in de trein, mensen die bij het uitstappen al naar binnen dringen voordat anderen de kans krijgen uit te stappen. Het zijn kleine situaties, maar juist in die alledaagse momenten wordt zichtbaar hoeveel (of hoe weinig) mensen nog vanzelfsprekend rekening houden met elkaar. Veel mensen herkennen zulke ergernissen, maar spreken ze nauwelijks nog uit, waarschijnlijk uit angst om als zuur, streng of “boomerachtig” te worden gezien.

Toch gaat het hier eigenlijk niet over geluid of etiquette, maar over een dieper gevoel: rekening houden met elkaar. Sommige mensen zijn daarmee opgegroeid. Respect tonen, ruimte laten voor een ander, jezelf soms een beetje aanpassen aan de omgeving, het hoorde bij fatsoen. Vaak zat daar ook een christelijke of katholieke achtergrond achter, zelfs als religie later minder actief beleefd werd. Zon- en feestdagen hadden rust. Niet alleen voor jezelf, maar ook uit respect voor anderen.

Dat gevoel lijkt vandaag minder vanzelfsprekend. In de afgelopen decennia is opvoeding vrijer geworden. Dat heeft veel goeds gebracht: kinderen krijgen meer ruimte om zichzelf te zijn, autoritaire verhoudingen zijn afgenomen en individualiteit wordt meer gewaardeerd. Tegelijkertijd is de nadruk in de samenleving sterker komen te liggen op individuele expressie en persoonlijke ruimte. Dat roept de vraag op hoe vrijheid zo wordt ingevuld dat zij voor iedereen prettig blijft. In een vrije samenleving hoeven niet voor ieder gedrag nieuwe regels te worden gemaakt, zolang mensen zich bewust blijven van de impact van hun gedrag op anderen. Juist vrijwillige bewegingen, niet opgelegd door de overheid, maar voortkomend uit fatsoen en wederzijds respect, maakt een vrije samenleving leefbaar en aangenaam voor iedereen.

Norbert Elias (1897 – 1990), een van de meest invloedrijke Europese sociologen van de twintigste eeuw, schreef ooit dat beschaving niet alleen zit in wetten en regels, maar juist in alledaagse omgangsvormen. In kleine dingen dus: even wachten, niet onnodig lawaai maken, anderen ruimte geven, rekening houden met rustmomenten. Dat zijn geen oppervlakkige beleefdheden, maar juist de kleine vormen van rekening houden met elkaar die een vrije samenleving prettig en leefbaar maken. Die gedachte sluit ook aan bij het schadebeginsel van John Stuart Mill: vrijheid is ruim, maar niet grenzeloos. Zij houdt op waar zij de vrijheid van een ander schaadt. Respect heeft daar alles mee te maken: je neemt zelf vrijheid en ruimte, maar je laat diezelfde ruimte ook aan anderen. 

Misschien verklaart dat ook waarom sommige mensen sterker reageren op gebrek aan consideratie dan anderen. Wie zelf voortdurend probeert rekening te houden met de omgeving, verwacht onbewust ook een stukje wederkerigheid. Als die uitblijft, ontstaat irritatie. Niet omdat iemand intolerant of conservatief is, maar omdat het gevoel ontstaat dat de sociale balans zoekraakt.

Dit is geen generatiekwestie. Jongeren waarderen ook rust, hoffelijkheid en aandacht voor elkaar. Maar zij groeien op in een tijd waarin openbare en privéruimte meer door elkaar lopen. Via sociale media is iedereen voortdurend zichtbaar en hoorbaar. Expressie wordt aangemoedigd, stilte veel minder. De samenleving is letterlijk en figuurlijk luidruchtiger geworden.

Dat hoeft overigens niet te betekenen dat het allemaal de verkeerde kant op gaat. Juist in een samenleving waarin individualiteit centraal staat, lijkt er ook weer meer behoefte te ontstaan aan rust, aandacht en normaal rekening houden met elkaar. Uiteindelijk willen de meeste mensen gewoon leven in een omgeving waarin mensen elkaar ruimte geven en zich enigszins bewust zijn van de gevolgen van hun gedrag voor anderen.

Respect hoeft daarbij helemaal niet moralistisch te zijn. Het zit vaak in kleine gebaren. Even nadenken waar je je auto neerzet. Geen herrie maken op een rustig moment. Een winkelkar niet midden in het pad laten staan. Het zijn kleine vormen van zelfbeperking, maar juist daardoor maken ze samenleven prettiger. Misschien is dat uiteindelijk de kern: vrijheid wordt pas echt waardevol wanneer zij gepaard gaat met consideratie. Niet omdat vroeger alles beter was, maar omdat een samenleving zonder wederzijds respect al snel vermoeiend wordt voor iedereen.