Bolkestein ontrafeld

door Fleur de Beaufort
Recensie: Dik Verkuil, De ongenaakbare Bolkestein. 1933-2025 (Amsterdam, 2026), 775 pp., € 39,99.

Bij het overlijden van Frits Bolkestein op 17 februari 2025 berichtte de VVD op haar website dat daarmee afscheid werd genomen van ‘één van de grootste denkers en invloedrijkste politici’ uit de geschiedenis van de partij. Hij werd gezien als iemand die z’n tijd altijd ver vooruit was, ‘een visionair, een briljante geest en een onvermoeibare verdediger van vrijheid en verantwoordelijkheid’. Een jaar later promoveerde biograaf Dik Verkuil op het kloeke werk De ongenaakbare Bolkestein, waarmee de auteur reeds in de titel een heldere typering van de beschreven politicus weggaf. Een typering die na lezing van toepassing blijkt op het gehele leven van Bolkestein.

Bewust kies ik hier de term ‘kloek’, want de bijna 800-pagina’s omvattende hard-cover zal sommige in politiek geïnteresseerde lezers wellicht toch wat afschrikken. Ook mijn eerste gedachte was ‘moet een biografie over Bolkestein nou zo dik zijn?’ Echter, hoewel het op sommige punten wellicht wat beknopter had gekund is Verkuil erin geslaagd een zeer leesbare levensbeschrijving van Bolkestein af te leveren. Op geen enkel moment verveelt de auteur de lezer of krijgt deze de neiging in hemelsnaam maar wat pagina’s over te slaan om dichter bij het einde te geraken.

Dankzij een indrukwekkende hoeveelheid interviews, zowel met politieke weggefährten als met mensen uit de privé-sfeer, is het Verkuil gelukt een vrijwel compleet beeld van de persoon Bolkestein te geven. Opvallend is wel dat bijvoorbeeld Ayaan Hirsi Ali, Geert Wilders of Luuk van Middelaar ontbreken in het overzicht van geïnterviewde personen, al kunnen daar uiteenlopende redenen voor zijn.

Hoewel Bolkestein het tot één van de grote namen binnen de VVD wist te brengen, was hij niet van jongs af aan een politiek dier. Anders dan Wiegel, Vonhoff of Korthals Altes was Bolkestein niet al als student al actief betrokken bij de partijpolitiek. Mede daardoor moest hij zich – na zijn carrière bij Shell, waar met name zijn rechtlijnigheid en zijn gebrek aan ‘sociale intelligentie hem bij vlagen parten speelden – echt een plaats veroveren binnen de VVD. Daarbij kan zelfs de vraag gesteld worden of de keuze voor de VVD aanvankelijk wellicht enigszins opportunistisch was.

Eenmaal op jacht naar een Kamerzetel was de steun van VVD’er Peter Rauwerda onmisbaar voor de sociaal toch wat onhandige Bolkestein. Een tournee van het duo langs lokale afdelingen en Kamercentrales bezorgde Bolkestein aanvankelijk een kansloze 43^e plaats op de kandidatenlijst voor de verkiezingen van 1977. Alleen niet aflatend gelobby van Rauwerda deed Bolkestein op de definitieve lijst naar plaats 35 opklimmen. Met een flinke dosis geluk kwam hij alsnog in de Kamer – de VVD behaalde 28 zetels, maar na de enigszins verrassende formatie van het kabinet Van Agt-Wiegel schoven voldoende Kamerleden door naar de regering.

De eerste jaren genoot Bolkestein niet ‘als vanzelfsprekend’ van het politieke handwerk, integendeel: meer dan eens was het een worsteling in een fractie die ook niet al te best functioneerde. Ook het feit dat niet met alle collega-politici de verhoudingen even goed waren speelde de jonge politicus parten. Toch hield Bolkestein vol, wat beloond werd met een verkiesbare plaats bij de volgende verkiezingen en een positie als staatssecretaris in het eerste kabinet-Lubbers. Na het forse verlies van de VVD in 1986 onder leiding van Ed Nijpels speelde Bolkestein – inmiddels een gezaghebbend lid van de partij – een cruciale rol. Met de hem zo kenmerkende stijl van non-conformisme en de nodige moed zegde hij Nijpels de wacht aan. Daarmee nam Bolkestein een risico, zo’n openlijke aanval op de zittende partijleider had hem immers zijn politieke carrière kunnen kosten. Zelf vond Bolkestein het zijn zwakke punt dat hij geen alternatief voor Nijpels had, daar hij er op dat moment persoonlijk niet klaar voor was na het recente overlijden van zijn eerste vrouw. Verkuil werpt terecht de vraag op of Bolkestein überhaupt kans had gemaakt na zijn omstreden aanval op Nijpels.

Na een nieuwe periode als Kamerlid, onderbroken door een kortstondig ministerschap op het ministerie van Defensie, kwam de positie van Nijpels’ opvolger Joris Voorhoeve begin 1990 onder druk te staan na hernieuwd verlies voor de VVD bij de gemeenteraadsverkiezingen. Hoewel de toenmalige fractie op diens nadrukkelijke navraag steun voor Voorhoeve uitsprak, groeide het rumoer op de achtergrond dat Bolkestein wellicht een betere fractieleider zou zijn. Het rumoer werd met name versterkt door de interne wens naar een rechtsere koers.

Het feit dat Bolkestein was begonnen zich naast zijn werk in de Kamer steevast in de rol van partij-ideoloog te profileren bleek nu succesvol. Een rol die Bolkestein in zijn tijd als fractievoorzitter verder zou uitbouwen. Zijn keuze om na de formatie van Paars-I in de Kamer te blijven en van daaruit het kabinet kritisch te volgen sloeg aan bij de achterban. Ook wist Bolkestein succesvol thema’s als immigratie en integratie op de agenda te zetten. Verkuil maakt inzichtelijk dat Bolkestein weliswaar voor een kritische houding koos, maar nooit zou doorslaan naar de modus-operandi van Wilders. Daarmee ontmantelt Verkuil de aanname dat Wilders de ‘tovenaarsleerling’ van Bolkestein zou zijn.

Enkele voormalige medewerkers typeerden ter gelegenheid van zijn tachtigste verjaardag de ‘werkelijke betekenis van Bolkestein als politicus en denker’. Bolkestein kan weliswaar op terreinen als multiculturalisme, Europa en ontwikkelingssamenwerking als wegbereider van een cultuuromslag worden gezien, echter zijn belangrijkste bijdrage was de ‘methode-Bolkestein’. Deze hield in: ‘wars van politieke correctheid en zonder respect voor taboes met open vizier iedere tegenstander tegemoet treden. Daarbij altijd de feiten laten spreken – hoe onwelgevallig die ook mogen zijn’.

Voor iedereen die een vrijwel compleet beeld van zowel de politicus als de mens Frits Bolkestein wil krijgen, leze dit kloeke werk. Wie een beetje belangstelling heeft voor de recente politieke geschiedenis zal geen moment worden verveeld door Verkuil.