Coronacrisis moet niet leiden tot permanente overheidsdwang

Maartje Schulz

Column

Willen wij burgers de anderhalvemetersamenleving wel, vraagt wetenschappelijk medewerker van de TeldersStichting Maartje Schulz zich af. En is deze niet in strijd met grondrechten? De coronacrisis moet niet leiden tot permanente overheidsdwang, schrijft zij in deze column.

16 april 2020

De anderhalvemetersamenleving, die het nieuwe normaal wordt. Of we daar niet alvast even aan kunnen wennen en er plannen voor kunnen maken. Die maatschappij is er namelijk niet alleen nu, tijdelijk, voor een paar weken of maanden, maar is er misschien wel de komende jaren. Dat is de boodschap van de regering sinds twee weken.

Een heftige boodschap. En eigenlijk niet één die wij, vrije burgers, meteen als een kudde trouwe schapen hoeven over te nemen. Want dat lijkt in eerste instantie te gebeuren. Veel journalisten begonnen meteen te schrijven over hoe de anderhalvemetersamenleving eruit kan zien. Er werd zelfs geschreven over welke nieuwe pictogrammen passen bij deze anderhalvemetersamenleving. Daarmee gaan veel journalisten mee in het narratief van de regering, en wordt eraan voorbijgegaan of we zo´n samenleving wel willen.

Behoorlijk paternalistisch is het namelijk, om als regering op te leggen wat het ‘nieuwe normaal’ is voor de komende jaren. Volgens mij leven we nog altijd in een democratie en in een relatief vrij land. En kun je niet zomaar via een persconferentie een anderhalvemetersamenleving afkondigen, en daarmee de facto voor langere tijd de bewegingsvrijheid van burgers inperken. Zijn de plannen van de regering niet in strijd met grondrechten? Welke juridische en democratische grondslag komt er?

Burgers hebben zich ook niet kunnen uitspreken via de laatste Tweede Kamerverkiezingen over deze onvoorziene, ingrijpende crisis en de koers die ze wensen die hierin wordt genomen. Misschien willen de meeste burgers helemaal geen ‘nieuw normaal’, maar zoveel mogelijk terug naar hoe het was. Als je erover nadenkt, klinkt die anderhalvemetersamenleving allesbehalve aanlokkelijk. Eerder koud, kil en gespannen. En ook behoorlijk onmenselijk om lang vol te houden. Het is bovendien nogal wat om als staat bedrijven te dwingen hun bedrijfsvoering aan te passen op 1,5 meter afstand. Voor sommige sectoren is dat misschien niet eens haalbaar.

Bovendien moet die anderhalvemetersamenleving straks natuurlijk worden ´gehandhaafd’. Oftewel: meer controle en dwang. Met drones. Met camerawagens. Met apps. Met kliklijnen. Dat gebeurt nu in zekere mate al. Laat staan als burgers straks vaker hun huizen mogen verlaten, maar alsnog in het gareel moeten worden gehouden conform de regels van de anderhalvemetersamenleving. Dat kan haast alleen maar uitlopen op nog meer surveillance.

Willen we die maatschappij de komende jaren? Uiteindelijk gaat deze crisis ook om fundamentele vragen als: willen we liever een vrijer leven met meer gezondheidsrisico of leveren we vrijheden voor geruime tijd in om ‘maximaal te controleren’? Dat is een vraag waarbij je je als politicus niet kan verschuilen achter experts. De medische experts zullen geneigd zijn gezondheidsrisico’s zoveel mogelijk te willen beperken – dat is logisch – dat is hun vak. En het is ook belangrijk. Maar gezondheid kan niet de enige afweging zijn. Het zou dan ook verstandig zijn als politici advies vragen aan experts van diverse disciplines. En dan is het vervolgens aan politici om verantwoordelijkheid te nemen voor een lastige belangenafweging.

Want natuurlijk propageert de regering de anderhalvemetersamenleving niet om ons te pesten. Het coronavirus vormt daadwerkelijk een bedreiging voor bepaalde mensen in de maatschappij, en de staat heeft ook de taak om burgers te beschermen. Daarom is het ook gerechtvaardigd dat de staat maatregelen treft. Maar laten we onze vrijheden, zeker nu wordt nagedacht over een strategie voor lange termijn, ook in de gaten houden.

Wat zijn verstandige dingen om te doen? Ten eerste, zorgen dat de kwetsbaren die beschermd willen worden, zoveel mogelijk beschermd kunnen worden. Niet in één keer de maatschappij opengooien, maar dat gefaseerd doen. Meer testen en vervolgens in quarantaine gaan als je bent besmet. En natuurlijk is het verstandig als iedereen gaat nadenken over hygiënemaatregelen, en over afstand houden, waar dat realistisch is. Allerlei praktische oplossingen op het gebied van hygiëne zouden mogelijk al kunnen helpen, zoals het installeren van automatische waterkranen en zeepdispensers, waardoor niet iedereen dezelfde plekken hoeft aan te raken. Kunnen we zonder stoplicht- en treindeurknoppen? Er zijn vast veel creatieve, effectieve maatregelen te bedenken die niet zo ingrijpend zijn als het idee om overal 1,5 meter afstand af te dwingen als overheid.

Want het coronavirus is serieus te nemen, maar moet niet leiden tot permanente overheidsdwang. Het leven is het vooral waard als het ook een vrij leven is.