De schizofrenie van de 'echte' democraat

door Karel Wijdeveld

De democratie is een geweldig systeem, zolang de ‘juiste’ partijen maar de verkiezingen winnen. Een dergelijk statement is een terugkerend fenomeen binnen de kringen van academisch en quasi-intellectueel Nederland. Doorgaans pogen vertegenwoordigers van die kringen zich op te werpen als de ‘echte’ democraten, wanneer het in hun ogen mis dreigt te gaan of wanneer het in hun ogen al verkeerd is afgelopen. Zij zijn, aldus, de nobele hoeders van onze democratie.

Met de democratische bijbel in de hand (dit kan van alles zijn: een boek van De Correspondent, een opnieuw uitgegeven politiek-filosofisch werk met een verkeerde analyse van het gedachtegoed als voorwoord, of een opgerakeld essay uit een andere tijdsperiode waardoor de inhoud totaal uit zijn verband wordt gerukt) wijzen zij ons de weg in wat wel en niet goed is voor de democratie.

Wat doorgaans volgens de ‘echte’ democraten níet goed is voor de democratie is als partijen winnen die de stem van ‘het volk’ zouden vertegenwoordigen. Het volk zou namelijk misleid zijn door de geniepige en gluiperige praatjes van ‘populistische’ politici, waardoor die stem eigenlijk niet een waarachtig democratische stem is en om die reden niet echt meetelt.

Wat doorgaans volgens de ‘echte’ democraten wél goed is voor de democratie is als er politiek wordt bedreven op basis van cijfers, rapporten, experts en adviseurs. Dat zijn immers dingen en mensen met een intellectuele lading die zodoende het beste kunnen laten zien wat goed is voor ons én voor de democratie.

De hoeders van onze democratie lijken daarmee in de voetsporen te willen treden van – althans, gehoor te willen geven aan – het essay Het nationaalsocialisme als rancuneleer (1937) van  Menno ter Braak. In dit essay pleitte Ter Braak voor ‘moedige’ en ‘werkelijke’ intellectuelen die zich niet zomaar laten overreden door holle en antidemocratische retoriek, maar deze juist ontmaskeren om de democratie te beschermen. Dat dit verdacht veel lijkt op de tegenwoordige ‘nobele’ opstelling van academisch en quasi-intellectueel Nederland is niet voor niets: er wordt maar al te graag naar dit essay verwezen als een ‘waarschuwing’ voor deze tijd.

Net als Ter Braak pleiten de ‘echte’ democraten voor het belang van de honnête homme, de fatsoenlijke burgerman die met zijn ‘redelijke houding’ de democratie kan bewaren en irrationeel ressentiment uit de weg gaat. Dat Ter Braak in dit opzicht pleitte tegen de complexe werkelijkheid en dynamiek van de democratie is meermaals op schitterende wijze benoemd door W.F. Hermans. Hermans’ kritiek zag erop dat Ter Braaks analyse tekortschoot vanwege zijn oppervlakkige en idealistische zolderkamergedachten over politiek en democratie, waarmee hij de concrete en rauwe werkelijkheid tekortdeed. Juist vanwege die eenvoudige etikettenplakkerij die de geschriften van Ter Braak met zich brachten, zou hij een modeverschijnsel zijn geworden van zogenaamde intellectuelen die om de zoveel tijd iets nobels trachten te zeggen over de staat van de democratie.

Wellicht dat nu een goed moment zou zijn om niet in navolging van Ter Braak de vermeende fascisten te ontmaskeren, maar om juist in navolging van de kritiek van Hermans de schizofrene houding van de ‘echte’ democraten te ontmaskeren. Want hoewel de ‘echte’ democraat pretendeert te staan en op te komen voor de democratie, heeft de ‘echte’ democraat de hoogst nodige moeite met het wezen van deze staatsvorm.

Binnen het kader van de politieke filosofie weet men al sinds Plato’s Politeia dat de democratische staatsvorm een gebrekkige staatsvorm is. Dit is nog eens verder uit- en toegelicht door onder andere Alexis de Tocqueville in De la démocratie en Amérique (1840), en nog wat later door een uitlopend aantal denkers als Claude Lefort, Erich Fromm en Friedrich Hayek. Zij hebben ons reeds laten zien dat de gebrekkigheid, onzekerheid en potentiële chaos van de democratie juist rust op wat tegelijkertijd de fundamentele kenmerken zijn van de democratie, te weten: de pluriformiteit, openheid en spontaniteit. Het niet kunnen omgaan met of willen aanvaarden van de gevolgen of consequenties van die pluriformiteit, openheid en spontaniteit geeft eigenlijk aan dat de ‘echte’ democraat het blijkbaar erg moeilijk vindt om te dealen met het wezen van de democratie.

Dit is geen pleidooi voor een lethargisch achterover leunen wanneer het werkelijk misgaat. Het bovenstaande geeft slechts aan dat het in de democratie zit ingebakken dat er sprake is van een continue en veranderende dynamiek, waarvan de gevolgen en consequenties niet altijd voor iedereen voorzien of even gewenst zijn. Als democratisch mens zul je deze gebrekkigheid moeten inzien en toelaten als voorwaarde van de democratie. Luisteren naar de samenleving, ‘het volk’,  is op zichzelf bezien dan ook geen antidemocratische tendens. Het wordt alleen als antidemocratisch bestempeld, wanneer het de ‘echte’ democraten niet zo goed uitkomt.

De ‘echte’ democraten lijken daarmee juist schijndemocraten te zijn, daar zij slechts een democratie zien als iets dat alleen kan bestaan naar hún denken, hún ‘fatsoensnormen’ en hún morele waarden. De ‘echte’ democraten gaan daarmee juist in tegen het wezen van de door hen zo geliefde democratie.

Met pleidooien over het verval van de democratie door de invloed van ‘domrechts’ en de angst voor een land bestuurd door dommeriken die naar het volk trachten te luisteren, lijkt de wens van de ‘echte’ democraten behoorlijk op een onironische en humorloze versie van de wens tot een dictatuur van de intellectuele elite uit het absurdistische programma TreurTeeVee (2017):

“We zijn niet in hun mening geïnteresseerd! Alle macht aan de elite! Welke elite? De intellectuele elite!  De slimme mensen, die op slimme manier de domme mensen laten gehoorzamen, zodat ze zich een keer gedragen!”

Wellicht dat het tijd is dat de ‘echte’ democraat kleur bekent en gaat kiezen. Óf kiezen voor een democratie, waarbinnen de stemming in of leiding van het land niet altijd is zoals zij het wensen. Óf kiezen voor een intellectuele dictatuur. Dan zijn de schizofrene trekken in ieder geval voorlopig verdwenen.